Armoede is geweld

de stilte doorbreken – naar vrede zoeken

Artikel geplaatst 25 juli 2012 Print Friendly

Armoede is geweld

Mensen in armoede worden dagelijks geconfronteerd met geweld. Niet alleen fysiek geweld maar ook geweld in de vorm van het niet (h)erkend worden als mens, geweld in de wetgeving en het functioneren van de samenleving. Deze vormen van geweld zijn vaak veel minder zichtbaar.

In januari organiseerde ATD Vierde Wereld over dit thema een colloquium met als titel “armoede is geweld - de stilte doorbreken – naar vrede zoeken”. Met deze bijeenkomst werd een periode van 3 jaar afgesloten, waarin door ATD Vierde Wereld georganiseerde seminaries (in Frankrijk, Peru, Mauritius, Groot-Brittannië, Duitsland en Senegal) en volksuniversiteiten elkaar afwisselden. Ongeveer 1000 mensen uit 25 verschillende landen waren hierbij betrokken. Ook in België werd er rond het thema gewerkt, zoals op de startdag in 2010, in kleine groepjes, met individuele interviews,… Deze bijeenkomsten kaderen in het kruisen van kennis: leden van de beweging en genodigden (onderzoekers, academici, leden van andere verenigingen, …) verrijken onderling elkaars kennis.

Het colloquium werd afgesloten met een open studiedag bij de UNESCO in Parijs in aanwezigheid van afgevaardigden van grote internationale organisaties zoals Fréderico Mayor Zaragoza, voormalig algemeen directeur van de Unesco en Marta Santos Pais, speciaal afgevaardigde van Ban Ki-Moon, secretaris generaal van de Verenigde Naties. Er was ook een delegatie uit België aanwezig met onder meer Herman Van Breen, Karen Puttemans en Yvette De Vuyst.

Verschillende vormen van geweld
Er worden verschillende vormen van geweld benoemd. Vaak verschillen ze naar gelang de regio:

  • In Latijns-Amerika: focus op historisch geweld, tegen bepaalde bevolkingsgroepen.
  • In Europa: focus op institutioneel geweld; geweld in wetgeving en functioneren van de samenleving. Denken we hierbij aan het plaatsten van kinderen, de manier waarop naar mensen gekeken wordt.
  • Noord-Amerika: focus op fysiek geweld en getto’s.
  • Haïti en New Orleans: focus op natuurgeweld.


Bewoners van de wijk Lalamby in Antananarivo, de hoofdstad van Madagaskar, werden simpelweg verjaagd toen de autoriteiten na lange tijd besloten een spoorweg opnieuw in gebruik te nemen. (Foto: François Phliponeau / ATD Vierde Wereld 2003).

Tijdens het colloquium wordt het thema geïllustreerd aan de hand van getuigenissen van deelnemers. “Ze zullen ons nooit zeggen dat we geen mensen zijn, maar ze tonen het ons wel en laten het ons voelen” getuigt een deelnemer uit Groot-Brittannië. Een deelnemer uit Senegal vertelt over de ontruiming van hele dorpen voor de aanleg van een snelweg. Daarna getuigt een deelnemer uit Libanon over geweld dat vaak door de overheid gerechtvaardigd wordt: zo verkiezen de gastarbeiders die in Libanon als huispersoneel werken en vaak het slachtoffer zijn van agressie, om erover te zwijgen en geen klacht in te dienen omdat de aanvallers niet of amper worden aangeklaagd.

We kunnen niet langer zwijgen
“ Wie zwijgt geniet geen gerechtigheid, we kunnen niet langer zwijgen en het woord laten aan hen die weten” zo vat een deelneemster uit Peru het colloquium samen. Want er wordt niet alleen gesproken over geweld maar ook over het zoeken naar vrede en het doorbreken van de stilte.

Geweld leidt altijd tot stilte van het slachtoffer. Om geweld te doen stoppen, moet de stilte doorbroken worden. Maar, de stilte doorbreken is riskant, je loopt het risico het deksel terug op je neus te krijgen. Als je de stilte doorbreekt, moet je dus zeker zijn dat het geweld niet verder gaat.

Het colloquium (en voorbereidend werk) gaf mensen de kans in vrijheid te spreken over geweld. Spreken over geweld is niet evident. Velen hebben dan ook benadrukt dat het belangrijk is de juiste woorden te kiezen om zijn eigen gevoelens uit te drukken zodat iedereen elkaar beter begrijpt. Want, ook al is het moeilijk, we moeten met elkaar blijven praten, anders kunnen we snel terugvallen in een logica van oog om oog, tand om tand.


Wie noodgedwongen in een sloppenwijk moet wonen ondergaat continu geweld, al wordt dat niet door iedereen als zodanig
(h)erkend. (Foto: François Phliponeau / ATD Vierde Wereld).

Zoeken naar vrede
De getuigenissen illustreren niet alleen het geweld van armoede, maar ook de wil om aan vrede voor iedereen te bouwen. In onze samenleving wordt de kloof tussen arm en rijk steeds groter; er zijn meer en meer spanningen en conflicten. Er kan geen vrede zijn als men niet iets aan de armoede doet. Daarbij kan men niet buiten de expertise van mensen in armoede om. ATD Vierde Wereld maakt van de de armsten het uitgangspunt maken om over geweld en vrede na te denken. Joseph Wresinski zei hierover: “Vrede is niet mogelijk zonder vredestichters. We moeten de communicatie dus herstellen, de mensen dichter bij elkaar brengen, en daarbij de armsten de kans te geven om hun hoop en wensen uit te drukken, om aan deze veranderingen deel te nemen en zo partners te worden in het denken over vrede.” Er moet komaf gemaakt worden met het idee dat mensen in armoede anderen niets kunnen bijbrengen.

“Erkenning, dialoog en engagement” zijn de drie belangrijkste concepten die uit de getuigenissen weerhouden worden. Een eerste stap is het het erkennen van mensen in armoede als mensen. Een deelnemer vat het belang van erkenning als volgt samen: “Als het geweld dat mensen die in diepe armoede leven erkend wordt, levert dat een soort innerlijke vrede op.” Het is belangrijk dat er na de dialoog ook concrete actie wordt ondernomen. Maar, de strijd tegen armoede kan enkel doeltreffend zijn als de mensen die erin leven eraan deelnemen.

We mogen dus zeker diegenen niet vergeten die er alles voor doen om elke dag opnieuw vrede te stichten in de moeilijkste levensomstandigheden. “De inspanning van de zeer arme mensen om te bouwen aan vrede moet eindelijk erkend worden.” aldus Eugen Brand, algemeen afgevaardigde van ATD Vierde Wereld.
Vrede is een gedeelde verantwoordelijkheid: “niet de oplossingen zijn belangrijk maar het feit dat we samen antwoorden vonden” zegt een deelneemster. Isabelle Perrin, algemeen afgevaardigde van ATD Vierde Wereld stelt dat er vrede is als we samen nadenken en handelen.

Naar de toekomst toe
“Het vervolg van dit colloquium zal dus zijn om te strijden voor de vrede, onze banden te verdiepen en deze kennis naar boven te halen.” aldus Eugen Brand. Dit colloquium betekende dus zeker niet einde van het denken over de relatie tussen armoede, geweld en vrede. Zo kozen de Verenigde Naties als thema van 17 oktober 2012 “de armoede uitroeien: aan vrede bouwen met de kennis van elkeen”.

Voor wie meer informatie wil over dit thema, zijn er nog enkele publicaties beschikbaar:

  • "We kunnen niet langer zwijgen", Nederlandse vertaling van een verslag van het colloquium. Klik hier voor de publicatie.
  • "Armoede en geweld", tekst van de werkdag in België over geweld en vrede, in het Nederlands. Klik hier voor de tekst.
  • In de publicaties wordt verwezen naar de basistekst van Joseph Wresinski. Deze tekst vindt u hier.

Dit artikel verscheen in het VierdeWereldblad van mei-juni. Klik hier voor de PDF-versie.

PDF - 273.6 kB
Armoede en geweld